Μέγα Σπήλαιο: Ιδρυση 362 μΧ

Του Ιωάννη Μόσχου, Αρχαιολόγου

Μέρος Α΄

Η πνευματική έκφραση που μπορεί να χαρακτηριστεί ως λαϊκή λατρεία έχει βασικές ιδιαιτερότητες, που τη διαφοροποιούν από την επίσημη θρησκεία και την πρακτική της στην ίδια την εποχή και την περιοχή. Είναι μακροβιότερη και ανθεκτική στο χρόνο, μπορεί να θεωρηθεί ως πανάρχαια, είναι μόνιμη και δεν μεταβάλλεται παρά ελάχιστα με το πέρασμα των αιώνων.

Οι εκφράσεις της στην αρχαία Αχαΐα, όπου ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη, μπορούν να θεωρηθούν ότι ανάγονται σε παλαιότατους χρόνους, ακόμα και στους προϊστορικούς, αφού το πιο σημαντικό στοιχείο της λαϊκής λατρείας είναι να ανθίσταται και να επιβιώνει, να μην επηρεάζεται από το ιστορικό και θρησκευτικό γίγνεσθαι και να αντιστέκεται σε απαγορεύσεις και καταργήσεις. Για τον λόγο αυτό, όταν η επίσημη εθνική θρησκεία απαγορεύθηκε στους πρώτους βυζαντινούς χρόνους, η λαϊκή λατρεία βρήκε τρόπους να προσαρμοστεί στα επουσιώδη της στοιχεία και να αντεπεξέλθει με επιτυχία, ώστε να εντοπίζεται ελάχιστα παραλλαγμένη στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία και να αναγνωρίζεται σε εκδηλώσεις της μέχρι και τον περασμένο αιώνα.

Οι λόγοι που οδήγησαν στην ανάπτυξη και διάδοση της λαϊκής λατρείας στην αρχαία Αχαΐα είναι εύκολα κατανοητοί. Η Αχαΐα, με εξαίρεση ένα μικρό διάστημα στο τέλος των μυκηναϊκών χρόνων και αργότερα στη ρωμαϊκή κατάκτηση, δεν απέκτησε στην αρχαιότητα την πρωτοκαθεδρία στις ναυτικές επαφές με τη δύση, παρά το γεγονός ότι η γεωγραφική της θέση ήταν η πλέον ευνοϊκή για την ανάπτυξη εμπορικών και άλλων επαφών με την κεντρική Μεσόγειο.

Ο κρίσιμος χρόνος για την καλλιέργεια και την εδραίωση αυτού του είδους των δραστηριοτήτων υπήρξε η Γεωμετρική και η Αρχαϊκή περίοδος και η εποχή των αποικισμών, ένα στάδιο τριών περίπου αιώνων, κατά το οποίο η Αχαΐα γνωρίζει πληθυσμιακή και πολιτιστική ύφεση, ιδιαίτερα στο δυτικό της τμήμα. Παρέμεινε από τότε στο περιθώριο των εξελίξεων και άφησε την αρχαία πόλη της Κορίνθου να καταστεί ο σημαντικότερος εταίρος της Πελοποννήσου στο ναυτικό εμπόριο. Ο χώρος που απέμεινε για παράλληλες ναυτικές δραστηριότητες ήταν ελάχιστος και συνακόλουθα η Αχαΐα έγινε μία αγροτική περιοχή με ελάχιστη πολιτική και πολιτιστική συμμετοχή και επιρροή στα σημαντικά γεγονότα, που σημάδεψαν τον ελλαδικό χώρο και τους τόπους των μεγάλων ελληνικών αποικιών.

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ

Μοιραία ανάλογη υπήρξε η πορεία της Αχαΐας και σε άλλους τομείς. Στον τομέα της λατρείας μπορεί να χαρακτηριστεί συντηρητική και αυστηρά αγροτική, με ασήμαντη επίδραση στον ελληνικό κόσμο. Μεγάλα πανελλήνια ιερά της επίσημης θρησκείας δεν ιδρύθηκαν ποτέ στην περιοχή και σημαντικοί αθλητικοί αγώνες, οι οποίοι αποτελούσαν έκφραση της επίσημης θρησκείας, δεν βρήκαν τη θέση τους στην Αχαΐα. Αντίθετα, σε ολόκληρη την έκτασή της αναπτύχθηκε μία ιδιόρρυθμη αγροτική και λαϊκή λατρεία, η οποία σε πολλά σημεία της διασώθηκε από τον περιηγητή του 2ου αι. μ.Χ. Παυσανία. Οι πληροφορίες του για τις κατά τόπους λαϊκές λατρείες είναι τόσο πολύτιμες, που επιτρέπουν την αναζήτηση επιβιώσεων έως τις μέρες μας.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση που αναφέρει ο περιηγητής στη χαράδρα του Βουραϊκού ποταμού στην Αιγιάλεια. Κατεβαίνοντας από την αρχαία πόλη Βούρα προς τη θάλασσα συνάντησε κοντά στο ποτάμι ένα σπήλαιο, στο οποίο τελούνταν η λατρεία του Ηρακλή. Υπήρχε εκεί το άγαλμα του ήρωα, που είχε το προσωνύμιο Βουραϊκός. Η ευρύτερη περιοχή φιλοξενεί πολλά σπήλαια και η γεωμορφολογία του τόπου είναι ανάλογη με εκείνη της περιοχής των Δελφών, στην οποία αναπτύχθηκε ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά ιερά και ένα κορυφαίο θρησκευτικό κέντρο. Η εξέλιξη όμως του Βουραϊκού δεν ήταν ανάλογη και ενώ η χαράδρα θα μπορούσε να φιλοξενήσει ένα μεγάλο πελοποννησιακό ιερό, αυτό δεν έγινε ποτέ.

Η ερμηνεία είναι σύμφωνα με όσα ήδη αναφέραμε απλή. Στην Αχαΐα δεν είχαν δημιουργηθεί οι προϋποθέσεις της επιρροής στον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο και κυρίως η τοπική λατρεία παρέμεινε κατεξοχήν αγροτική και λαϊκή. Η προτίμηση και η χρήση του σπηλαίου ως τόπου λατρείας δείχνει ξεκάθαρα το είδος της και μπορεί να παραβληθεί με τους μεγαλοπρεπέστατους ναούς της επίσημης λατρείας. Η άσκηση της θρησκείας, επίσης, μέσα σε σπήλαια είναι πανάρχαια και είναι βέβαιο ότι ο Παυσανίας βρέθηκε μπροστά σε έναν παλαιότατο τόπο και τρόπο λατρείας, που διαρκούσαν απαράλλαχτα έως τις μέρες του και αυτά είναι που θέλησε να διασώσει στο κείμενό του.

Πρέπει ακόμα να αναφέρουμε ότι στη γειτονική Ολυμπία, η παλαιότατη λατρεία του Ηρακλή, η οποία σύμφωνα με τον μύθο μεταφέρθηκε στην περιοχή μαζί με τους Κρήτες (Κουρήτες) που έφτασαν εκεί στο τέλος των μυκηναϊκών χρόνων, συνδέεται με τη δημιουργία του θρησκευτικού τυπικού των Ολυμπιακών Αγώνων και τη λειτουργία του πανελλήνιου ιερού του Ολυμπίου Διός. Είναι και αυτό ένα λαμπρό παράδειγμα της εξέλιξης της επίσημης θρησκείας, που έρχεται σε αντιδιαστολή με τη στασιμότητα της αγροτικής και της λαϊκής λατρείας.

Η ΣΠΗΛΑΙΩΔΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Ανάλογη λαϊκή λατρεία έχει διαπιστωθεί αρχαιολογικά και σε ένα από τα σπήλαια στα γειτονικά Ζαχλωρίτικα, στο οποίο υπάρχουν λαξευμένες κόγχες για την τοποθέτηση των αναθημάτων των λατρευτών. Η περίπτωση του Βουραϊκού Ηρακλή που σώζει ο Παυσανίας δεν ήταν επομένως μεμονωμένη, αλλά αντίθετα φαίνεται πως αντιπροσωπεύει μία διαδομένη αρχαία λατρευτική σπηλαιώδη λαϊκή παράδοση στην ευρύτερη περιοχή. Κι ενώ θα περίμενε κάποιος η λατρευτική αυτή νοοτροπία να φθαρεί με το πέρασμα των αιώνων και να εξαφανιστεί μαζί με την εθνική θρησκεία, επιβίωσε θαυμαστά στο γειτονικό Μέγα Σπήλαιο, στην αρχαιότερη μονή της Ελλάδας, που η παράδοση τοποθετεί την ίδρυσή της το 362 μ.Χ., μόλις δύο αιώνες αργότερα από την εποχή που βρέθηκε εκεί ο Παυσανίας. Μπορεί η θρησκεία να άλλαξε αλλά η νοοτροπία της αρχαίας λαϊκής λατρείας όχι μόνο επιβίωσε, αλλά παρέμεινε απαράλλαχτη.

Η συνέχεια την επόμενη εβδομάδα

Πηγή: pelop.gr

 

  1. ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ
  2. LIFE STYLE